Όλα ξεκίνησαν από ένα τηλεφώνημα.

Ο Paul Karasik σηκώνει το τηλέφωνο και στην άλλη άκρη της γραμμής βρίσκεται ο Art Spiegelman, δημιουργός του εμβληματικού Maus (1980-1991). Τον ρωτάει αν έχει ακουστά το βιβλίο Γυάλινη Πόλη του Paul Auster, γιατί να, έχει μια τρελή ιδέα∙ θέλει να το διασκευάσει σε κόμικ, παρ’ ότι η πρόζα του Auster κάνει κάτι τέτοιο να μοιάζει ακατόρθωτο. Φυσικά, ο Karasik όχι μόνο το γνώριζε, αλλά πριν μερικά χρόνια είχε ξεκινήσει να κάνει κάποια σκίτσα για την πιθανή μορφή που θα μπορούσε να έχει η Τριλογία, αν διασκευαζόταν ποτέ σε κόμικ. Βλέπετε, ο γιος του Auster ήταν μαθητής του, οπότε όταν έμαθε πως θα συναντούσε τον τότε ανερχόμενο συγγραφέα σε μια συνάντηση δασκάλων και γονέων, έκατσε και διάβασε όλη την Τριλογία της Νέας Υόρκης. Τελικά, ο Karasik την λάτρεψε σε τέτοιο βαθμό, ώστε να αρχίσει να σχεδιάζει πρόχειρες ιδέες για το πώς θα μπορούσε να διασκευαστεί σε κόμικ. Παρ’ όλα αυτά, όταν ήρθε η στιγμή να γνωριστούν από κοντά, ο Auster δεν αναφέρθηκε καθόλου στο επάγγελμα του και τα σκίτσα του Karasik έμειναν ξεχασμένα για περίπου 15 χρόνια.

Ενθουσιασμένος από την πρόταση, ο Karasik ετοιμάζει προσχέδια για κάθε μία σελίδα -όλες στο χέρι, δεν υπήρχαν υπολογιστές τότε!- και τα στέλνει στον νεαρό, αλλά έμπειρο καλλιτέχνη στον οποίον είχε αναθέσει ο Spiegelman τον σχεδιασμό του κόμικ. Ο λόγος για τον David Mazzucchelli, γνωστό εκείνη την εποχή για τα κλασικά πλέον Daredevil: Born Again (1986) και Batman: Year One (1987), ο οποίος είχε ήδη ξεκινήσει να κάνει δοκιμές πάνω στην πιθανή μορφή του κόμικ, καταλήγοντας όμως σε αδιέξοδο. Τελικά, τα σχέδια του Karasik αποδείχθηκαν ευεργετικά και λίγες εβδομάδες αργότερα, ο Mazzucchelli τα επιστρέφει με σημαντικές βελτιώσεις, μία εκ των οποίων η καλύτερη, λιγότερο κλειστοφοβική αποτύπωση της Νέας Υόρκης που παίζει καθοριστικό ρόλο στην αφήγηση.

Ένα βροχερό απόγευμα, οι Karasik, Mazzucchelli και Auster επισκέπτονται το διαμέρισμα του Spiegelman στο Soho. Εντυπωσιασμένος από τα σχέδια, ο Auster βάζει έναν και μοναδικό όρο∙ κάθε λέξη του κόμικ πρέπει να υπάρχει και στο βιβλίο. Μπορούν να αφαιρέσουν ό,τι θεωρούν πως πρέπει να αφαιρεθεί, αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να προστεθεί κάτι νέο! Οι Karasik και Mazzucchelli τίμησαν τον όρο και η δημιουργία της Γυάλινης Πόλης πήρε σιγά-σιγά τον δρόμο της.

Γυάλινη Πόλη (City of Glass), David Mazzucchelli

Όλα ξεκίνησαν από ένα λάθος τηλεφώνημα.

Ο Ντανιέλ Κουίν είναι συγγραφέας βιβλίων μυστηρίου. Κάποιο βράδυ ακούει το τηλέφωνο να χτυπάει. Απαντάει, αλλά μια άγνωστη φωνή ζητάει τον ντετέκτιβ Paul Auster. Ο Κουίν απαντάει πως δεν γνωρίζει κάποιον με αυτό το όνομα και το κλείνει. Το επόμενο βράδυ, το τηλέφωνο χτυπά ξανά. Αποφασισμένος πλέον να συμμετάσχει και εκείνος σε μια περιπέτεια παρόμοια με εκείνη του λογοτεχνικού του ήρωα, ο Κουίν υποδύεται τον Auster και αναλαμβάνει την «αποστολή» που του αναθέτει ο πελάτης του∙ να τον προστατέψει από κάποιον που (μάλλον) θέλει να τον δολοφονήσει. Την επόμενη μέρα ο Κουίν/Auster συναντάει τον άγνωστο άντρα, εκείνος του εξηγεί πως ο εν δυνάμει δολοφόνος του είναι ο ίδιος ο πατέρας του, και ξεκινάει την παρακολούθηση.

Αυτό που ακολουθεί δεν είναι μια τυπική ντεντεκτιβιστική ιστορία, αλλά μια μεταμοντέρνα ιστορία εμμονής, αμφισβήτησης της ίδιας της ταυτότητας του Κουίν/Auster και εξερεύνησης των δυνατοτήτων και των ορίων της γλώσσας που οδηγεί αργά, αλλά μεθοδικά στην παράνοια. Πρόκειται ουσιαστικά για μια ιστορία που πρακτικά δεν αφήνει πολλά περιθώρια οπτικοποίησης -πώς οπτικοποιείς θεωρητικές ιδέες;-, αλλά εδώ είναι που παίζει καθοριστικό ρόλο η σχεδιαστική διάνοια του Mazzucchelli και η πολύτιμη βοήθεια του Karasik ως καλλιτεχνικού διευθυντή του εγχειρήματος.

Το αποτέλεσμα είναι ένα γνήσια αριστουργηματικό κόμικ, ένα αξεπέραστο δείγμα των δυνατοτήτων του μέσου. Κι αυτό, επειδή η Γυάλινη Πόλη είναι γεμάτη με περίτεχνα παιχνίδια μεταξύ πρόζας και εικόνας, όπου η αλληλουχία των προσεκτικά επιλεγμένων εικόνων αποκαλύπτει το αφηγηματικό της βάθος μόνο όταν συνοδευτεί από το κείμενο του Auster. Ουσιαστικά, ο Mazzucchelli καταπατά τον ιερό νόμο της οπτικής αφήγησης -show don’t tell!-, όχι επειδή δεν είναι δεινός χειριστής της γλώσσας των κόμικς, αλλά για να την πάει ένα βήμα παραπέρα, παραδίδοντας κάτι ακόμα πιο συναρπαστικό∙ μια σύνθεση μεταξύ των εικόνων και του λόγου που δρα αποτελεσματικά μόνο όταν γίνουν αντιληπτά ως ενιαίο σύνολο, ως κομμάτια παζλ που πρέπει να μπουν στη σωστή θέση για να αποκαλύψουν την ομορφιά τους!

Στη διαδρομή πειραματίζεται με μισή ντουζίνα σχεδιαστικών υφών, αν και η στιλάτη νουάρ αισθητική των ασπρόμαυρων σχεδίων παραμένει πάντα κυρίαρχη εξασφαλίζοντας τη συνολική αρτιότητα του κόμικ. Παράλληλα, μένει και ευλαβικά πιστός στον κάνναβο των εννιά πάνελ ανα σελίδα. Μόνο που όσο ο Κουίν παραδίδεται στις εμμονές του, τόσο ο κάνναβος αποσυναρμολογείται για να οδηγηθεί στην αναπόφευκτη κατάρρευσή του.

Δικαίως, το κόμικ έγινε αποδεκτό με ενθουσιασμό, σύντομα βρήκε τη θέση του ανάμεσα στα καλύτερα όλων των εποχών, αλλά έπρεπε να φτάσουμε μέχρι το 2025 για να κυκλοφορήσουν και οι υπόλοιποι τόμοι της Τριλογίας της Νέας Υόρκης (εκδ. Μεταίχμιο, μτφρ. Ιωάννα Ηλιάδη, Μαρία Ξυλούρη) σε κόμικ.

Πώς προχωράς όμως μετά από το μεγαλειώδες αποτέλεσμα της Γυάλινης Πόλης;

Φαντάσματα (Ghosts), Lorenzo Mattotti

Ο Lorenzo Mattotti ακολουθεί μια διαφορετική κατεύθυνση. Η προσέγγισή του παραπέμπει περισσότερο σε εικονογραφημένο μυθιστόρημα, παρά σε κόμικ, στήνοντας (σχεδόν) κάθε σελίδα μονάχα με μία εικόνα και ένα γενναιόδωρο απόσπασμα από το μυθιστόρημα. Η λεπτότητα των οπτικών μεταφορών του Mazzucchelli έχει ελαττωθεί, οι αλληγορίες είναι εμφανείς ακόμα και χωρίς την ανάγνωση του κειμένου, αλλά η ποιητικότητα των εικόνων παραμένει χάρη στις αισθητικά υπέροχες συνθέσεις του, με τις έντονες δραματικές σκιάσεις από μολύβι που δημιουργούν μια καφκική, κλειστοφοβική ατμόσφαιρα.

Η πλοκή ακολουθεί έναν ντετέκτιβ που αναλαμβάνει την παρακολούθηση ενός άντρα σε μια αποστολή που σταδιακά του γίνεται εμμονή. Αν και η θεματική εγγύτητα μεταξύ των Φαντασμάτων και της Γυάλινης Πόλης στερεί κάτι από την πρωτοτυπία της ιστορίας, το συνολικό αποτέλεσμα παραμένει ενδιαφέρον.

Το Κλειδωμένο Δωμάτιο (The Locked Room), Paul Karasik

Στην τρίτη και τελευταία ιστορία, ο ήρωας είναι ένας συγγραφέας που αναλαμβάνει να επιμεληθεί την έκδοση των έργων του καλύτερού του φίλου, Φάνσοου, ο οποίος εξαφανίζεται δίχως ίχνη και όλοι τον νομίζουν νεκρό. Η αλήθεια αποδεικνύεται αρκετά πιο περίπλοκη, αλλά στο μεταξύ ο πρωταγωνιστής της ιστορίας, ο οποίος πάντοτε είχε την τάση να μιμείται τη συμπεριφορά του φίλου του, καταλήγει να τον «αντικαθιστά»∙ συνάπτει σχέση με τη σύζυγό του, μεγαλώνει το παιδί του και απολαμβάνει μια άνετη ζωή χάρη στην επιτυχημένη πορεία των βιβλίων του.

Εξίσου ενδιαφέρουσα με τις προηγούμενες ιστορίες, το Κλειδωμένο Δωμάτιο κινείται σε παρεμφερή υπαρξιακά μονοπάτια, μόνο που το σχεδιαστικό αποτέλεσμα αποδεικνύεται το πιο αδύναμο από τα τρία κόμικς. Λίγο ειρωνικό, αν αναλογιστεί κανείς πως το σχέδιο φέρει την υπογραφή του Paul Karasik, δηλαδή του καλλιτεχνικού διευθυντή ολόκληρου του πρότζεκτ! Κι όμως, ο βραβευμένος με Eisner καλλιτέχνης μεταφράζει το κείμενο του Auster με σχεδόν παιδιάστικο τρόπο. Οι συνθέσεις του στερούνται την αισθητική αρτιότητα των προηγούμενων διασκευών, η σχέση κειμένου και εικόνας είναι λιγότερο ισορροπημένη με τον Karasik να «μπουκώνει» τις σελίδες με λογοτεχνικά αποσπάσματα, αλλά κυρίως απουσιάζει η λεπτότητα και ποιητικότητα των προηγούμενων δύο συναδέλφων του. Οι οπτικές μεταφορές δεν είναι απλώς εμφανείς, αλλά προφανείς!

Τελικά, διασκευάζεται ο Paul Auster σε κόμικ;

Αν και άνισο σαν σύνολο, το εγχείρημα διασκευής της Τριλογία της Νέας Υόρκης σε κόμικ πρέπει να λογίζεται πετυχημένο. Μπορεί τα δύο τελευταία μέρη της να μοιάζουν κατώτερα από το πρώτο, αλλά ας μην ξεχνάμε πως οι δημιουργοί τους είχαν δύο τιτάνιους άθλους. Αφενός μεν να διασκευάσουν βιβλία του Paul Auster κι αφετέρου να το κάνουν με τέτοιο τρόπο που να μην μοιάζει με ανακύκλωση της Γυάλινης Πόλης του David Mazzucchelli. Και αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, ό,τι και να έκαναν θα ήταν καταδικασμένο να μοιάζει λίγο μπροστά σε ένα κομψοτέχνημα της ένατης τέχνης, ένα κόμικ που όχι μόνο κατάφερε αυτό που έμοιαζε ακατόρθωτο, αλλά κάθε του πάνελ και κάθε του σελίδα είναι μια επίδειξη των δυνατοτήτων του μέσου.