Η Οδύσσεια ήταν πάντοτε κομμάτι της φιλμογραφίας του Christopher Nolan. Τα ίχνη της παρουσίας της κρύβονταν στη μη-γραμμική αφήγηση που συστήθηκε εμφατικά στο Memento (2000), στη διαστημική περιπέτεια του Cooper στο Interstellar (2014), στο εφιαλτικό πεδίο μάχης του Dunkirk (2017) και φυσικά σε κάθε νολανικό πρωταγωνιστή. Όπως ο πολυμήχανος βασιλιάς της Ιθάκης ξεπερνούσε τα εμπόδια των Θεών με την ευφυΐα του, έτσι και οι πρωταγωνιστές του Nolan μάχονται το χάος μέσω του ορθού λόγου. Ο Cobb παλεύει με το χάος των ονείρων, ο Batman με της Gotham και ο Cooper τιθασεύει την απεραντοσύνη του σύμπαντος με τη βοήθεια της Επιστήμης. Ήταν ζήτημα χρόνου, λοιπόν, ο Nolan να οδηγηθεί σε ένα από τα πιο επιδραστικά κείμενα της ανθρωπότητας. Μπορείς όμως ένας ορθολογιστής σαν κι αυτόν να αναμετρηθεί με το ομηρικό έπος;
Τοποθετημένη σε «μια εποχή φαινομενικής μαγείας», η ταινία δίνει από νωρίς το στίγμα της. Τα πλάσματα που συναντάνε ο Οδυσσέας και το ταλαιπωρημένο πλήρωμά του δεν λείπουν∙ αποτυπώνονται με δέος (Κύκλωπας) ή φευγαλέα ώστε να ενισχύεται η μυστηριώδης αύρα τους (Σειρήνες), όμως η κομβική παρουσία των Θεών εκδηλώνεται μέσα από φυσικά φαινόμενα ή άλλα πανέξυπνα, αλλά και τόσο ουσιαστικά για την αφήγηση τεχνάσματα, όπως εκείνο με τη θεά Αθηνά. Η προσέγγιση του Christopher Nolan σίγουρα δεν είναι η ιδανική, δημιουργεί απορίες (αν υπάρχει η μαγεία της Κίρκης ή η φοβερή και τρομερή Σκύλα, γιατί να περιορίζεται τόσο η παρουσία των Θεών;) και σε κάνει να σκέφτεσαι με πόση περισσότερη ποιητικότητα, αισθητική αρτιότητα και αμφισημία θα πλησίαζε ένα τέτοιο υλικό ο Robert Eggers του The Northman (2022). Ωστόσο, παραμένει συνεπής στην ορθολογική κοσμοθεωρία του σκηνοθέτη, αποτελώντας τον μοναδικό τρόπο που θα μπορούσε ο Christopher Nolan να ζωντανέψει την ομηρική Οδύσσεια.
Αν προσπεράσει κανείς τις παραπάνω ενστάσεις, δεν μπορεί παρά να σταθεί με δέος απέναντι στον κινηματογραφικό άθλο που αντικρίζει. Γυρισμένη εξ’ ολοκλήρου σε IMAX, η πρώτη ταινία που μπορεί να καυχιέται γι’ αυτό, η Οδύσσεια του Christopher Nolan είναι ένα επικό υπερθέαμα. Τα αχανή, λιτά τοπία είναι απόκοσμα και κλειστοφοβικά, οι σκηνές μάχης, τομέας στον οποίο υστερεί διαχρονικά ο Nolan, είναι οι καλύτερες της καριέρας του (χωρίς να είναι κάτι ανεπανάληπτο) και η υπέροχη, μεταλλική μουσική του Ludwig Göransson πρόκειται για ένα μοναδικό ηχοτόπιο που λειτουργεί ως αναπόσπαστος πυλώνας της αφήγησης.
Κι όμως, ενώ το θέαμα, πιο ωμό, βρώμικο και τρομακτικό από ποτέ, κυριαρχεί και ξεδιπλώνεται με την περίτεχνη αφήγηση και το υποδειγματικό μοντάζ της ταινίας, η ουσία της νολανικής Οδύσσειας κρύβεται στην ανάγνωση που επιχειρεί ο Βρετανός σκηνοθέτης, ανάγνωση που υπογραμμίζει τη διαχρονικότητα του κειμένου, τιμώντας το με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.
Η έννοια του νόστου δεν θα μπορούσε να απουσιάζει, αλλά για τον Christopher Nolan είναι ο θεσμός της φιλοξενίας που έχει μεγαλύτερη βαρύτητα και συνδέει το ομηρικό έπος με το δικό μας, ταραγμένο και πολωμένο παρόν. Σύμφωνα με τον νόμο του Ξένιου Δία, οι Οικοδεσπότες οφείλουν να υποδέχονται και περιποιούν τους Ξένους, γιατί ποιος ξέρει, μπορεί να είναι μεταμφιεσμένοι Θεοί. Αντίστοιχα, όμως, και οι Ξένοι οφείλουν να σέβονται τη φιλοξενία και τους ίδιους τους Οικοδεσπότες τους.
Και ποιοι είναι οι Ξένοι στην προκειμένη περίπτωση; Σίγουρα, οι μνηστήρες της Πηνελόπης, άτομα κάθε χρώματος, που με την παρασιτική τους συμπεριφορά δείχνουν ασέβεια στη φιλοξενία της βασίλισσας. Είναι όμως και ο ίδιος ο Οδυσσέας, που προσβάλλει τους Θεούς με την πονηριά του, παραβιάζει κάθε έννοια ιερού και περνάει τα επόμενα χρόνια της ζωής του να βλέπει το πλήρωμά του να σκοτώνεται και εκείνος να παρασύρεται σε μια υπαρξιακή δίνη άνευ προηγουμένου.
Θεματικά, λοιπόν, ο Nolan φαίνεται να πιάνει το νήμα από εκεί που το άφησε με το Oppenheimer (2023), την ιστορία ενός άλλου μεγάλου άνδρα που η ευφυΐα του προκάλεσε πόνο και τύλιξε με σκοτάδι την ανθρωπότητα. Μόνο που ο Οδυσσέας δεν είναι αφελής, όπως ο Oppenheimer. Γνωρίζει ότι δεν πολεμάει για την Ωραία Ελένη και ξέρει πως αν θέλει να πετύχει τους στόχους του, πρέπει να κοιτάξει τους άνδρες του κατάματα και να τους πείσει για την αλήθεια των ψεμάτων του. Κατά μία έννοια, η Οδύσσεια είναι η ταινία που δεν μπόρεσε να είναι το Oppenheimer, η πρώτη φορά που ο σκηνοθέτης αμφισβητεί σε βάθος το αρχέτυπο του Μεσσία-πρωταγωνιστή του.
Το βλέμμα του Matt Damon κουβαλάει όλες τις ενοχές και τις αμφιβολίες του Οδυσσέα και κάθε φορά που ο ηθοποιός μοιράζεται την οθόνη με την Anne Hathaway, οι δυο τους αποτελούν το πιο πειστικό ζευγάρι που έχουμε δει σε ταινία του Nolan. Ο Robert Pattinson είναι απολαυστικός στον ρόλο του Αντίνοου, μια αηδιαστική, δειλή και κουτοπόνηρη λέρα, o Tom Holland αποδεικνύεται ο κατάλληλος άνθρωπος για να ερμηνεύσει το νεαρό άτολμο αγόρι που αναγκάζεται να ανδρωθεί και η Lupita Nyong’o με τη μοναδική, εξωτική της ομορφιά προσδίδει τραγικότητα στην Ελένη παρά τον ελάχιστο χρόνο που εμφανίζεται. Μοναδική παραφωνία, η ερμηνεία της Zendaya που συνοδεύει τον Οδυσσέα με ένα βλέμμα διαρκούς απογοήτευσης, το οποίο, όμως, μοιάζει προορισμένο να γίνει το επόμενο δημοφιλές διαδικτυακό meme.
Με την Οδύσσειά του ο Christopher Nolan πενθεί έναν πολιτισμό, τον δυτικό, που έχει λησμονήσει τις αξίες του και τώρα αφήνεται, από Οικοδεσπότες και Ξένους, να βυθιστεί αργά και βασανιστικά στο σκοτάδι. Και για πρώτη φορά, δεν κατηγορεί μόνο τις μάζες, εκείνες που αδυνατούν να ελέγξουν τα ζώωδη ένστικτά τους, αλλά και τους πεφωτισμένους ηγέτες τους που υποτίθεται πως έχουν την ευθύνη και την ικανότητα να τις οδηγήσουν με ασφάλεια στην Ιθάκη τους μέσω του Λόγου, γνωρίζοντας στα βάθη της ψυχής τους πως οι ίδιοι είναι η πηγή όλων των δεινών. Και γι’ αυτό, η Οδύσσεια είναι το καλύτερο, πληρέστερο και ωριμότερο blockbuster του Christopher Nolan.
Περισσότερες κριτικές ταινιών.
