Η Ιαπωνία είναι μια χώρα που έχει προσφέρει τα μέγιστα στη μεταπολεμική ποπ κουλτούρα, αρχής γενομένης με το πιο περιβόητο τέρας του κινηματογράφου, τον Godzilla, αλλά και με το ασύγκριτο με οτιδήποτε άλλο σύγχρονο (μεταφορικά κι οριακά και κυριολεκτικά) έπος που τιτλοφορείται ως One Piece ή φουτουριστικά cyberpunk αριστουργήματα όπως το Akira. Μέσα σε όλα αυτά όμως, σε ό,τι αφορά την κινηματογραφική τέχνη, η Ιαπωνία παραμένει μια από τις ελάχιστες χώρες που έχουν προσφέρει τόσα αξιόλογα έργα τρόμου, με ακόμη κι ολόκληρα ρεύματα του είδους που άγγιξαν το mainstream ή κατέληξαν μέχρι και να γίνονται remake από το Hollywood να ονοματοδοτούνται από τη χώρα αυτήν, όπως το περίφημο j-horror.

Ένα από τα γνωρίσματα του ιαπωνικού τρόμου που τον καθιστούν τόσο μοναδικό στο σύνολό του μπορεί να γίνει κατανοητό μέσω της αντιπαραβολής με το παράδειγμα μιας άλλης χώρας που έχει προσφέρει τόσα πολλά στο είδος, αυτό της Ιταλίας: εκεί που ο ιταλικός τρόμος έχει ταυτιστεί με ένα subgenre του τρόμου, το giallo (κι αυτό δεν είναι καθόλου μειωτικό – ας αναλογιστούμε απλά τα αριστουργήματα του genre), η ιαπωνική εκδοχή του είδους παρουσιάζει μια μοναδική ποικιλομορφία˙ εκπληκτικές ταινίες που εμπίπτουν στις κατηγορίες του ψυχολογικού τρόμου, του υπερφυσικού, του υπερρεαλιστικού, του kaiju και, φυσικά, του λαογραφικού τρόμου θα παρακολουθήσει όποιος αποφασίσει να εισδύσει στις μοναδικά φρικιαστικές κινηματογραφικές διηγήσεις της Ιαπωνίας!

Από τα υποείδη που απαριθμήθηκαν, λείπουν τα πιο γνωστά του τρόμου για το παγκόσμιο σινεμά: slasher, zombie horror, ενδεχομένως και το gothic (σε ό,τι αφορά τα βαμπίρ ιδίως) κι αυτό, όσο παρουσιάζει ενδιαφέρον, άλλο τόσο δεν είναι χωρίς αιτιολόγηση. Η Ιαπωνία έχει ισχυρή παράδοση στον τρόμο ήδη πριν από το σινεμά κι έτσι και σε αυτό ακολούθησε μια εν πολλοίς δική της, αυτόνομη κι εντελώς πρωτότυπη πορεία. Για την ακρίβεια, για την ανάπτυξη του σινεμά τρόμου μεταπολεμικά, όσο αναπτυσσόταν και η ίδια ως παγκόσμια υπερδύναμη τον καιρό του ύστερου καπιταλισμού δηλαδή, βασίστηκε στις παραδοσιακές της ιστορίες κι αφηγήσεις, οι οποίες μαζί με τη συνολική της μυθολογία παρέχουν ένα τεράστιο φάσμα ιστοριών που ήταν σχεδόν έτοιμες να μεταπηδήσουν στο σελιλόιντ! Βασίστηκε στην πλούσια λαογραφική παράδοσή της ως χώρας θα λέγαμε, δηλαδή, κι αυτό είναι φανερό και στη λίστα που έχουμε ετοιμάσει με δέκα εμβληματικές ιαπωνικές ταινίες τρόμου.

10. One Cut of the Dead, Shinichiro Ueda (2017)

Και η λίστα ξεκινά με ένα subgenre που δεν έχει τιμηθεί δεόντως στην Ιαπωνία, για τους λόγους εν πολλοίς που αναφέρθηκαν παραπάνω, το zombie horror. Ακόμη όμως και η ταινία αυτή δεν είναι μια συμβατική ταινία με ζόμπι, αλλά μία κωμωδία τρόμου που εμπίπτει στην κατηγορία της μεταμυθοπλασίας. Η ιδιαίτερα κραυγαλέα μετα-αναφορική πλοκή ακολουθεί ένα cast and crew καθώς προσπαθεί να σκηνοθετήσει μια ταινία τρόμου σε ζωντανή μετάδοση για την ιαπωνική τηλεόραση. Η ίδια η φύση αυτή της ταινίας, μαζί με τη μη γραμμική αφηγηματική της ροή την καθιστούν ιδιαίτερη δομικά, σε σημείο πολλές φορές να μη μπορείς να ξεχωρίσεις τι είναι ταινία και τι είναι ταινία μέσα στην ταινία, όμως το One Cut of the Dead είναι τόσο διασκεδαστικό κι αστείο που φροντίζει να μη μπερδευτεί (τόσο) εύκολα ο θεατής. Μια κωμωδία τρόμου σχεδόν τέλεια σε αυτό που θέλει να πετύχει κι οπωσδήποτε μια από τις πιο αγαπημένες προσθήκες του είδους της περασμένης δεκαετίας, δεν είναι να απορεί κανείς που γνώρισε sequels αλλά και remakes σε άλλες χώρες (Γαλλία).

9. Cure, Kiyoshi Kurosawa (1997)

Στις αρχές του j-horror παγκόσμιου φαινομένου που κατέπληξε τις σινεφίλ μάζες στα τέλη των ‘90s κι αρχές των ‘00s βρίσκει κανείς αυτή την καταξιωμένη ταινία του Kiyoshi Kurosawa (Chime, Cloud). Πρόκειται για μια ταινία που συνενώνει πολλά στιλ με αρμονικό τρόπο και καταφέρνει να είναι ένα συμπαγές κράμα ψυχολογικού τρόμου και νεο-νουάρ μυστηρίου, με το δεύτερο στοιχείο κυρίως να έχει την πρωτοκαθεδρία υφολογικά. Παρακολουθούμε έναν αστυνομικό με ταραχώδη προσωπική ζωή, καθώς διερευνά μια περίεργη σειρά δολοφονιών στο Τόκιο από τις οποίες φαινομενικά λείπει κάποιο νήμα που να τις συνδέει˙ ο ίδιος όμως είναι πεπεισμένος πως έχει βρει ένα στοιχείο, το πρόβλημα είναι πως αυτό δεν εξηγείται με βάση τη λογική. Εκεί συνδράμει ο ψυχίατρος φίλος και συνεργάτης του, καθώς η ταινία διεισδύει επίμονα στα βάθη του ανθρώπινου ψυχισμού. Πρόκειται για μια ταινία με τον δικό της, ιδιαίτερο ρυθμό (αργό θα μπορούσε να πει κανείς)˙ που είναι σαν μια σπίθα που αργεί να μετατραπεί σε φλόγα, όταν εντέλει μετατρέπεται όμως, καίει πολύ.

8. Tetsuo: The Iron Man, Shinya Tsukamoto (1989)

Αυτό το φημισμένο cult film αφορά έναν Ιάπωνα που ξεκινάει να βρίσκει κομμάτια μετάλλου στο σώμα του, για να φτάσει όσο προχωράει η ταινία να γίνεται ένα υβρίδιο μεταξύ μηχανής κι ανθρώπου. Μια ταινία σωματικού τρόμου, με έντονο το στοιχείο της εσωτερικής εστίασης της διήγησης, καθώς επίκεντρο είναι ο πρωταγωνιστής. Η ταινία λόγω θεματολογίας ανήκει στην κατηγορία της μετα-ανθρώπινης μυθοπλασίας σε λογοτεχνία και κινηματογράφο (μαζί με αριστουργήματα αμφότερων των τεχνών όπως το Under the Skin). Με σκηνοθεσία μεθυστική, που σχεδόν σου προκαλεί πονοκέφαλο, πρόκειται για μια ιδιαίτερα έντονη εμπειρία που είτε θα λατρέψεις είτε θα μισήσεις. Η θεματική της την έχει φέρει κοντά και σε άλλες τέχνες, συγκεκριμένα είναι η πηγή πίσω από τους στίχους του τραγουδιού The Becoming από το αριστούργημα του industrial rock συγκροτήματος Nine Inch Nails, The Downward Spiral˙ η ιστορία ενός ανθρώπου που μετατρέπεται σε μηχανή είναι η ιδανική θεματολογία ενός industrial τραγουδιού βιομηχανικής έμπνευσης! Εξάλλου οι πιο θορυβώδεις εκφάνσεις του industrial ήχου προκαλούν τον ίδιο πονοκέφαλο με την ταινία– η οποία είναι εντέλει το οπτικό ισοδύναμο του ήχου αυτού! Ας σημειωθεί ότι και το sequel είναι αρκούντως τίμιο.

7. Audition, Takashi Miike (1999)

Εάν γράφαμε αποκλειστικά βάσει των προσωπικών μας προτιμήσεων, αυτή η ταινία θα ήταν οπωσδήποτε πρώτη, όμως μια αξιολογική λίστα που αφορά το σινεμά (κι όχι μόνο) είναι ανάγκη να χαρακτηρίζεται κι από κριτήρια σχετικά με την ιστορική σημασία ενός έργου ή τη δομική του πρωτοτυπία. Το Audition λοιπόν είναι μια ιδιαίτερα ανατριχιαστική ταινία που βγήκε μεσούντος του j-horror κύματος. Το αριστούργημα του Takashi Miike, ο οποίος πλέον δικαίως θεωρείται ένας από τους masters of horror του παγκόσμιου σινεμά, είναι μια ταινία που πάνω απ’ όλα παίζει με τις προσδοκίες του θεατή και που, από αυτή την άποψη, είναι ανεπανάληπτη. Πρωταγωνιστής είναι ένας πατέρας, διευθυντής μιας εταιρίας, του οποίου η γυναίκα έχει φύγει από τη ζωή και ο οποίος αποφασίζει να ξαναγνωρίσει τον έρωτα μέσα από έναν περίεργο και κατάφωρα creepy τρόπο: να γνωρίσει μια γυναίκα μέσα από στημένες οντισιόν για μια ταινία που δεν θα γίνει ποτέ. Η ούτως ή άλλως κακή από κάθε άποψη απόφασή του θα αποδειχθεί κάκιστη με τρόπους που ούτε αυτός ούτε το κοινό θα μπορούσε να έχει υπολογίσει. Ένα αριστούργημα φρίκης που βάζει τον πόνο και την απόλαυση, αλλά και το ψυχικό τραύμα, στο προσκήνιο. Μια ταινία που δύσκολα μπαίνει σε κάποια ειδολογική κατηγορία, καθώς ξεκινάει ως κατά κάποιον έστω τρόπο ρομαντικό δράμα, για να καταλήξει κάτι… άλλο, στην οποία πάντως είναι εμφανής η λατρεία του Miike για το slasher˙ κι ο καθένας μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματά του από αυτό και μόνο.

6. Onibaba, Kaneto Shindo (1964)

Μια από τις πρώτες χρονολογικά ταινίες της λίστας αλλά και του ιαπωνικού τρόμου συνολικά δεν είναι τυχαίο ότι εμπίπτει στην κατηγορία του λαογραφικού τρόμου, σύμφωνα και με τα κριτήρια που παρατέθηκαν παραπάνω. Η ταινία είναι του σπουδαίου και ιδιαίτερα πιστού στην κινηματογραφική τέχνη, με βάση την καλλιτεχνική του δραστηριότητα, σκηνοθέτη και σεναριογράφου Kaneto Shindo (ο οποίος είχε σκηνοθετήσει περίπου 50 ταινίες και είχε γράψει το σενάριο για σχεδόν 250!). Ο αριστερών πολιτικών πεποιθήσεων σκηνοθέτης-σεναριογράφος συγκρότησε ένα έργο με ταξικές, φεμινιστικές αναφορές κι αντιπολεμικά-αντιιμπεριαλιστικά μηνύματα, το οποίο σε μεγάλο βαθμό σχετίζεται με την ιαπωνική Ιστορία. Στο Onibaba, μια ταινία που πραγματικά άνοιξε τον δρόμο για τον ιαπωνικό τρόμο, ο παραδοσιακός μύθος της μάσκας που χρησιμοποιείται για να τρομοκρατήσει κάποιο θύμα και η οποία κολλάει στο πρόσωπο του ατόμου που τη φοράει βρίσκει τη θέση του στην Ιαπωνία του 14^ου αι., κατά τη διάρκεια των εμφύλιων πολέμων μεταξύ διαφορετικών αυτοκρατορικών στρατών για κυριαρχία στη χώρα. Μια ταινία σχεδόν μινιμαλιστική, όπως κι άλλες του συγκεκριμένου δημιουργού, και ιδιαίτερα ερωτικά φορτισμένη, που αποτελεί μια από τις πρώτες σπουδαίες ταινίες τρόμου της Ιαπωνίας.

5. Kuroneko, Kaneto Shindo (1968)

Όχι από σχετική πρόθεση, η κορυφαία πεντάδα ξεκινάει με άλλη μια ταινία του Shindo, αλλά τι να κάνεις όταν ένας δημιουργός έχει υπάρξει τόσο δραστήριος αλλά και πρωτοπόρος στο έργο του. Ακόμη μια ταινία λαογραφικού τρόμου (είπαμε, στις αρχές του ιαπωνικού τρόμου αυτό κυριαρχούσε, εύλογα), πρόκειται για μια ιστορία φαντασμάτων με σαμουράι η οποία καταφέρνει με αξιοθαύμαστο τρόπο σε μόλις μιάμιση περίπου ώρα να θίξει με ωραίο τρόπο ζητήματα τιμής μαζί με ζητήματα αγάπης (ερωτικής αλλά και μητρικής) ή, μάλλον, κι εδώ είναι το πιο αξιοθαύμαστο, τι γίνεται όταν τα ζητήματα αυτά βρίσκονται σε σύγκρουση στη ζωή ενός σαμουράι σε καιρό πολέμου (για άλλη μια φορά ο Shindo χρησιμοποιεί ως καμβά της ιστορίας την ίδια την ιαπωνική Ιστορία, με ανάλογο του Onibaba σκηνικό στη φεουδαρχική Ιαπωνία). Το γεγονός ότι το Onibaba υπήρξε από τις πρώτες ιαπωνικές ταινίες τρόμου καθιστά το Kuroneko να βρίσκεται συχνά στη σκιά του, όμως η ταινία του 1968 αποτελεί τρόπον τινά μια ιστορία πολύ πιο «ανθρώπινη» και διεισδυτική σε τέτοια ζητήματα, με πολλαπλές επιστρώσεις που όλες μαζί καταφέρνουν να συνθέσουν μια προσεκτικά δοσμένη αλλά κι απολαυστική ιστορία.

4. Shin Godzilla, Hideaki Anno & Shinji Higuchi (2016)

Ε ναι! Δεν έπρεπε το πιο περίφημο και μοναδικό τέρας στην Ιστορία του κινηματογράφου να βρει μια θέση στη λίστα αυτή; Αυτό όμως δεν συμβαίνει απλά τιμής ένεκεν. Είναι κάθε ταινία Godzilla μια ταινία τρόμου; Οπωσδήποτε όχι, ειδικά αν λάβουμε υπόψιν τα (εξαιρετικά) sci-fi Godzilla vs Mechagodzilla. Είναι η συγκεκριμένη ταινία Godzilla μια kaiju ταινία τρόμου; Ναι, καθώς οι δημιουργοί της πλάθουν μια ιστορία με έμφαση καθαρά στο στοιχείο του τρόμου, με ένα ανίκητο και τόσο απειλητικό τέρας στο προσκήνιο. Είναι η πιο τρομακτική ταινία Godzilla, επειδή μοιάζει η πιο βαθιά απελπιστική. Η ανθρωπότητα, η οποία στην ταινία υποτίθεται πως έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με το τέρας, αναγνωρίζει ότι με την απειλή αυτήν έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με τον αφανισμό της. Ειδικά η σκηνή στη μέση ακριβώς της ταινίας (όποιος την έχει δει θα καταλάβει), χωρίς φυσικά να είναι «τρομακτική» με τον καθιερωμένο τρόπο, αποπνέει μια απελπισία και λύπη τόσο βαθιά για το μέλλον της ανθρωπότητας, που μόνο με σπουδαίες ταινίες τρόμου μπορεί να παραλληλιστεί. Οπωσδήποτε, είναι η ταινία που πιο απτά αποδίδει τον ρόλο του Godzilla ως αποτύπωσης, με μορφή αλληγορίας και με αισθητικούς/πολιτισμικούς όρους, των πιο ριζικών φόβων της ανθρωπότητας μεταπολεμικά: τον φόβο του πυρηνικού αφανισμού. Έτσι, με τον τρόμο που αποπνέει τιμάει ουσιαστικά το τέρας αυτό, που ούτως ή άλλως εξαρχής ήταν η αποτύπωση στο σελιλόιντ του τραύματος του ιαπωνικού λαού μετά τη ρίψη της ατομικής βόμβας από τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό.

3. Kwaidan, Masaki Kobayashi (1964)

Η ταινία λαογραφικού τρόμου από την οποία ξεκίνησαν όλα. Μια ανθολογία ιστοριών τρόμου με φαντάσματα, εμπνευσμένη από παραδοσιακές αφηγήσεις της Ιαπωνίας τις οποίες είχε συλλέξει σε μορφή κειμένου κατά την επίσκεψή του στη χώρα ο ελληνικής καταγωγής συγγραφέας Λαυκάδιος Χερν. Ο τίτλος σημαίνει κυριολεκτικά «ιστορία φαντασμάτων» και η ταινία αποτελείται από τέσσερις τέτοιες ιστορίες, που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο έχουν μείνει όλες χαραγμένες στο συλλογικό ασυνείδητο του παγκόσμιου σινεμά τρόμου! Η ταινία σίγουρα δεν είναι ακριβώς «τρομακτική», ιδιαίτερα με τα σημερινά δεδομένα, όμως αποπνέει πολύ επιτυχημένα την αίσθηση του αλλόκοτου τρόμου (του οποίου εν προκειμένω φορείς είναι, φυσικά, τα φαντάσματα) εν πολλοίς μέσω του εκπληκτικού εικαστικού σε αυτή στοιχείου: η ταινία ξεχωρίζει και μένει αξέχαστη για τα εκπληκτικά της, πανέμορφα σκηνικά και την αντίστοιχη σκηνοθεσία. Μια ιστορική ταινία που άνοιξε τον δρόμο για ό,τι την ακολούθησε και η οποία εγγυάται και σήμερα μια ιδιαίτερα ευχάριστη θέαση.

2. Ring, Hideo Nakata (1998)

Κι αν το j-horror το οφείλουμε σε μέγιστο βαθμό σε ό,τι ξεκίνησε με το Kwaidan τρεις δεκαετίες νωρίτερα, με σιγουριά μπορούμε να πούμε πως αυτό έφτασε στο αποκορύφωμά του, τόσο καλλιτεχνικά όσο κι από άποψη -παγκοσμίου- φήμης, με το Ring. Ναι, το Cure ήρθε έναν χρόνο νωρίτερα, όμως καμιά ταινία δεν είχε τον παγκόσμιο αντίκτυπο του Ring, της ιστορίας με τη φρικιαστική μορφή της κοπέλας που… -αλήθεια, ποιος χρειάζεται καν μια περίληψη της ταινίας αυτής;! Το Ring έγινε πασίγνωστο παγκοσμίως, έφτασε να έχει ένα αρκετά τίμιο αμερικανικό remake με πρωταγωνίστρια την αγαπημένη Naomi Watts (Mulholland Drive), ενώ έχει παρωδηθεί κιόλας με ιδιαίτερα χαρακτηριστικό τρόπο στο Scary Movie! Ειλικρινά ακόμη δεν μπορούμε να καταλάβουμε πώς μια τόσο ήρεμη φιγούρα που απλά χτενίζει ανέμελα τα μαλλιά της μπορεί να είναι τόσο αβίαστα τρομακτική. Ποιος να κατηγορήσει αυτούς που ακόμη και στην πλάκα φοβήθηκαν ότι 7 μέρες μετά τη θέαση θα έρθουν οι ίδιοι σε επαφή με τη μορφή αυτή;

1. House, Nobuhiko Obayashi (1977)

Το αριστούργημα του Obayashi είναι η δική μας επιλογή για την κορυφή της λίστας. Όχι απλά γιατί αποτελεί ένα ακραία αυθεντικό και δημιουργικό δείγμα υπερρεαλιστικού τρόμου και κωμωδίας (!), αλλά και γιατί διαθέτει μια ιδιαίτερα πρωτοποριακή δομή. Μια νεαρή κοπέλα ταξιδεύει μαζί με τις φίλες της στο επαρχιακό σπίτι της θείας της, το οποίο σπίτι μετατρέπεται γρήγορα σε ένα απόκοσμο σκηνικό, όπου το ένα αν-οίκειο (pun intended) γεγονός λαμβάνει χώρα μετά το άλλο. Η απόκοσμη αίσθηση πηγάζει από πολλά σημεία: από το ίδιο το σπίτι ως τόπο διεξαγωγής των ανοίκειων γεγονότων˙ από την υπερρεαλιστική φύση της ιστορίας, με το μοντερνιστικό-πρωτοποριακό κίνημα να θεωρείται από κριτικούς-θεωρητικούς ως εγγενώς συνυφασμένο με το ανοίκειο και δυνητικά τρομακτικό˙ αλλά κι από την επιλογή του Obayashi να συμμετάσχουν σχεδόν μόνο ερασιτέχνες ηθοποιοί, κάτι ιδιαίτερα εμφανές, που όμως ως ειλικρινής και σκόπιμη καλλιτεχνική επιλογή δεν ξενίζει! Πρόκειται για το έργο ενός auteur, μια από τις πιο καινοτόμες εκδοχές του υπερρεαλισμού στην οθόνη, δίπλα στην αλλόκοτα ονειρική ατμόσφαιρα του David Lynch ή την ονειρική εικονοποιία του σοβιετικού Sergei Parajanov. Μια μοναδική εμπειρία από μόνη της, ένα κολάζ τυχαίων τρομακτικών αλλά κι αστείων εικόνων – ο ορισμός του υπερρεαλισμού δηλαδή! Και για όλους αυτούς τους λόγους βρίσκεται στην κορυφή της δικής μας λίστας σχετικά με τα διαμάντια που μας έχει προσφέρει ο ιαπωνικός τρόμος.