Τα αυταρχικά καθεστώτα, όπως οι στρατιωτικές δικτατορίες της Λατινικής Αμερικής, σκοτώνουν και εξαφανίζουν αφήνοντας ακριβώς όσα ίχνη χρειάζεται για να συντηρήσουν το συναίσθημα του τρόμου, του φιμώματος. Σκοτώνουν ανθρώπους που αντιτίθενται στη βία των βασανιστηρίων και του καπιταλισμού, κι ύστερα βαφτίζουν τα θύματα «τρομοκράτες», «μυστικούς πράκτορες», «σκοτώθηκαν γιατί ήταν κακοί», τίτλοι δαιμονοποίησης σε εξώφυλλα εφημερίδων. Όλοι υποψιάζονται την αλήθεια, ότι τίποτα τέτοιο δεν συνέβαινε, ότι ήταν απλώς άνθρωποι που ήλπιζαν σε κάτι καλύτερο. Που τους σκότωσαν επειδή απλώς δεν ήθελαν να ζουν φυλακισμένοι. Κι όμως, κανείς δεν ρωτά. Έτσι η προπαγάνδα και η λήθη κυριαρχούν.
Στο The Secret Agent, ο Βραζιλιάνος σκηνοθέτης Kleber Mendonca Filho (Bacurau) αφηγείται την ιστορία ενός ανθρώπου που πάλευε για τη διατήρηση της ελευθερίας και της αλληλοφροντίδας. Πρόκειται για τον Marcelo (Wagner Moura), αλλιώς Armando, που, κυνηγημένος από το καθεστώς, βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι μίας μαχητικής ηλικιωμένης, της Dona Sebastiana, ένα σπίτι που προστατεύει και άλλους σαν εκείνον. Στην ίδια πόλη, βρίσκεται και το παιδί του, που μεγαλώνει με τους παππούδες του, όσο γίνεται μακριά από το σκοτάδι. Ο Marcelo δεν βρίσκεται στην πόλη μόνο για να κρυφτεί, αλλά και για να επανασυνδεθεί με το παιδί του και, τελικά, να φύγουν μαζί για κάπου αλλού. Όμως δεν είναι τόσο εύκολο να ξεφύγεις από το παρελθόν σου.
Αφηγηματικά πρωτότυπο, το έργο κυλάει αργά, χωρίς να αποκαλύπτει στον θεατή περισσότερα από όσα χρειάζεται για να προσεγγίσει τον κεντρικό χαρακτήρα. Απαιτεί υπομονή και συγκέντρωση για να ενωθούν τα χαμένα κομμάτια, για να κατανοήσουμε τις στοχεύσεις και τις επιθυμίες του Marcelo, αλλά και τη σχέση του με το περιβάλλον γύρω του. Παράλληλα, σε διαφορετικούς τόπους και χρόνους, αναπτύσσονται αφηγήσεις που συνδέονται μεν με τον πρωταγωνιστή, αλλά αποτυπώνουν και την ευρύτερη ιστορική συνθήκη, τη διαφθορά της καθεστωτικής αστυνομίας, τους βιομήχανους-ευνοούμενους της δικτατορίας, που πληρώνουν δολοφόνους για να εκτοπίζουν όσους εμποδίζουν τα σχέδιά τους για ιδιωτικοποιήσεις, καθώς και τη διάνοιξη ενός διαλόγου με το παρόν, με όσους εργάζονται σήμερα για την αποκάλυψη της αλήθειας και της βίας της βραζιλιάνικης χούντας, για την επούλωση των τραυμάτων. Πράγματι, η ιστορία του Marcelo παρουσιάζεται μέσα από την απομαγνητοφώνηση, από δύο νεαρές ερευνήτριες, ηχογραφήσεων του ίδιου προς αγωνιστές που φρόντιζαν, μυστικά, να διατηρήσουν την ιστορική μνήμη, παίρνοντας συνεντεύξεις από ανθρώπους που εναντιώνονταν στη χούντα.
Με ιδιότροπο έως μακάβριο χιούμορ, εξόφθαλμους συμβολισμούς (η παραμορφωμένη γάτα, το πτώμα σε αποσύνθεση που κείτεται σκεπασμένο αδιάφορα με χαρτόνια δίπλα στο βενζινάδικο, ο καρχαρίας που έκρυβε στην κοιλιά του ένα ανθρώπινο πόδι) και έμφαση στη λεπτομέρεια, ο Filho επιθυμεί περισσότερο να μεταδώσει την ηλεκτρισμένη περιρρέουσα ατμόσφαιρα της δικτατορίας, πώς οι άνθρωποι προσποιούνταν ότι είχαν αποκτήσει ανοσία στη φρίκη για να μην μπλέξουν, τη συγκάλυψη από την αστυνομία και τον Τύπο, πώς καθετί διαφορετικό απορρίπτεται, και όχι τόσο να δημιουργήσει μία μονοδιάστατη ταινία δράσης. Πάντως, οι σκηνές δράσης, αν και λιγοστές, είναι σκηνοθετημένες προσεγμένα, με έντονο μουσικά ρυθμό, κλιμακούμενη αγωνία και ανατροπές.
Από τη ζεστή χρωματικά φωτογραφία, τα ξέφρενα πλάνα του καρναβαλιού και τις σκιές που συνοδεύουν τις σκηνές των φόνων, έως και το παιχνιδιάρικο μοντάζ για τον τρόπο με τον οποίο μυθοποιήθηκε το κομμένο πόδι στην κοιλιά του καρχαρία, όλα αξιοποιούνται από τον σκηνοθέτη για να αναδείξει, καυστικά, τον αποπροσανατολισμό της κοινής γνώμης. Αυτή η προθυμία, επιβεβλημένη από τη χούντα, να ξεχνάμε ή να εφευρίσκουμε νέους κινδύνους, ενώ ο αληθινός κίνδυνος βρισκόταν διαρκώς δίπλα, αποτυπώνεται ευφυέστατα, με ίχνη ειρωνείας, μέσα από το πλήθος κόσμου που συγκεντρώνεται στο σινεμά της πόλης για να παρακολουθήσει το Jaws (1975) του Steven Spielberg, που έκανε πρεμιέρα εκείνη την περίοδο.
Τώρα, όσον αφορά τον Wagner Moura, συγκινεί στον πρωταγωνιστικό ρόλο του The Secret Agent, με μία ερμηνεία απλή, που περιέχει τα πάντα. Δενόμαστε μαζί του, όπως άλλωστε συμβαίνει και στις ερευνήτριες της υπόθεσής του, καθώς τον ακούν, μέσα από κασέτες του τότε, να απονέμει ευθύνες στους εγκληματίες. Το μόνο που επιθυμεί ο χαρακτήρας του είναι να γλιτώσει τον φόβο, να μάθει ξανά να αγαπά, να μιλά σε μια κοινότητα που τον καταλαβαίνει. Το διακριτικά έντρομο ύφος του όποτε νιώθει ότι το κοινό μέλλον με τον γιο του απειλείται, το ζεστό γέλιο του και η αβίαστη ροπή στο χιούμορ και την καλοσύνη, συνθέτουν το πορτραίτο ενός ανθρώπου βασανισμένου, που όμως εξακολουθεί να ελπίζει για την ευτυχία.
